główna anthropos? teksty autorzy rada recenzentów archiwum   english version
Martyna Markowska

Skandynawia - domostwo design. Inspiracje wodą we współczesnej sztuce użytkowej krajów nordyckich

     Wstęp
     Johanna Sinisalo, jedna z najbardziej cenionych obecnie północnych pisarek, w przedmowie do jednej z książek wymieniła kilka elementów określających fińską kulturę. Napisała:

Jednym z takich elementów jest natura. Do dziś Finowie żyją w kraju zamieszkałym przez stosunkowo niewielką liczbę ludności, w kraju otoczonym jeziorami oraz wielkimi połaciami lasów. Każdy Fin wydaje się związany z naturą w szczególny, osobisty sposób. W Finlandii kultura i natura nie walczą ze sobą, nie wykluczają się, a raczej wkraczają wzajemnie na swoje obszary, przenikają się i wpływają na siebie nawzajem (Sinisalo, 2005: 10, tł. M.M.).

     Najlepszym dowodem na istnienie symbiozy pomiędzy naturą i kulturą w Finlandii, a ja rozwinęłabym to na całe terytorium Europy Północnej, jest design pochodzący z tego właśnie zakątka świata, czyli "design skandynawski". To dlatego metaforycznie w tytule zawarłam nawiązanie do domostwa jako do przestrzeni będącej kolebką w sensie pochodzenia zjawiska, ale także jako domostwa, które cały czas funkcjonuje jako ikona geograficzna dla praktyków i teoretyków projektowania użytkowego. Design skandynawski rozwija się bowiem doskonale zaprzeczając opinii, iż ten rejon świata poprzestał na chlubnej przeszłości trzech dekad powojennnych, kiedy to powstały najbardziej znane projekty. Poza tym, słowo "dom" w tytule ma bardzo jasne konotacje użytkowe właśnie. Najbardziej rozpowszechniona, choć krytykowana za obniżanie jakości przedmiotów IKEA to chyba mimo krytyki znaczący ambasador i powielacz form projektów tradycjami tkwiących w funckjonalizmie Aalto. IKEA powstała z kolei dla domu, dla potrzeb skandynawskich standartów domowych, które z powodzeniem przedarły się niemal na cały świat. Dom tym samym nie tylko można potraktować jako mikroprzestrzeń, jako metaforę działań i stanu ducha, ale także bardzo praktycznie, do cna użytkowo, a jednak z podtekstem artystycznym. Jako miejsce, w którym codzienność obrasta w sztukę, a rzemiosło nabiera konkretnej twarzy czy nazwiska projektantów kryjących się za poszczególnymi przedmiotami to właśnie domostwa stają się galeriami. Nie tylko takimi, w którcyh kolekcjonuje się dzieła sztuki, ale w którym nawet gąbka do mycia naczyń zaskakuje formą i pomysłem. Nic dziwnego, że przeznaczeniem powstających ciągle projektów jest w większości dom (obok biżuterii i zabawek to główne pole działań młodych twórców, co można szybko zauważyć już nawet podczas wizyt w takich komercyjnych i turystycznie atrakcyjnych miejscach w Sztokholmie jak Design Torget).
     Pomimo wątpliwości terminologicznych również projekty, które narodziły się na terytorium Finlandii można określić jako "skandynawskie". Mimo to, iż kraj ten nie znajduje się na Półwyspie Skandynawskim, tak samo jak język fiński nie jest językiem skandynawskim, lecz należy do grupy ugro-fińskiej. Jednak, jak czytamy w opracowaniu autorstwa Charlotte i Petera Fiell, w przypadku badania designu skandynawskiego, na myśli mamy zarówno dwa prawowite kraje Półwyspu, czyli Szwecję oraz Norwegię, jak i Danię, Finlandię oraz Islandię[1]. Inspiracja naturą, a w szczególności żywiołem wody, jest typowa dla całego regiony, w każdym z wymienionych krajów można odnaleźć projekty odwołujące się do estetyki żywiołów. W roku 2002 zorganizowano w Sztokholmie wystawę zatytulowaną "Stockholm - the City on the Water" odwołując się do specyficznego charakteru przestrzeni stolicy Szwecji. Wystawa ta była swego rodzaju hołdem złożonym miastu na jego 750-lecie, hołdem złożonym przez dwie największe kompanie produkcji szkła w Szwecji, Orrefors i Kosta Boda. Wszystkie prace zarówno formą, jak i tytułem nawiązywały do żywiołu wody. Swe dzieła wystawiło osiemnaścioro artystów, wśród nich z Kosta Boda: Anna Ehrner z projektem "Watergame", Kjell Engman z "Pure water" oraz Göran Wärff ("Stream"), z Orrefors: Lars Hellsten (projekt "Clear water") i Erika Lagerbielke ("Panta Rei").
     W Finlandii jednak design pełnił i pełni nadal nie tylko funkcję estetyczną czy użytkową, ale stanowi jeden z elementów konstruowania narodowej tożsamości, jak zauważył Harri Kalha w książce "Finnish Modern Design"[2]. Tę narodową rolę odgrywał on nawet przed oficjalnym uzyskaniem przez państwo fińskie niepodległości w roku 1917. Jednak dopiero po ogłoszeniu niezawisłości od Rosji, projekty fińskie stają się prawdziwą wizytówką kraju, odwołując się do silnego poczucia jego mieszkańców związku z północną, dziką naturą oraz z pogańskim światopoglądem. Jak zauważyła Elizabeth Gaynor:

Finlandia to nieśmiała ślicznotka, a nie błyszcząca piękność. Wszystko zdaje się mieć swoje miejsce w tym otoczeniu, nie wyłączając człowieka (Gaynor, 1984:156).

     Cechy ludzi Północy to siła, wytrzymałość (magiczne słowo sisu określające tożsamość Finów), rezerwa. Dokładnie w taki sam sposób można widzieć fińską naturę. Sztukę tego kraju cechuje natomiast według Gaynor: piękno, wyjątkowość i dostępność. Moim zdaniem te trzy wyznaczniki doskonale określają właśnie... środowisko naturalne tego kraju. Dlatego można mówić o wyjątkowości związku Finów z ich otoczeniem, dlatego są tak szczególnym narodem wśród innych europejskich. Zaś fińscy artyści z natury czerpią główne źródło inspiracji, tak jak Maija Isola tworząca dla legendarnej kompanii Marimekko. Zanim przejdę domawiania konkretnych przykładów pragnę dodać dodać, że zaprezentowane przeze mnie nazwiska twórców reprezentują nurt designu współczesnego, którego początki datuje się na lata dwudzieste XX wieku. Przedstawię więc dzieła artystów, którzy tworzyli i tworzą w przedziale czasowym od 1920-2005 roku, narodowości fińskiej, dzieła, dla których inspiracją był żywioł wody.
     Samo potraktowanie tematu wody, jego wykorzystanie, jest tak samo niejednoznaczne jak ogólnikowy termin "design skandynawski". Aby uporządkować sposób wywodu, wyznaczyłam dwie tendencje w interpretacji wody w projektach przemysłowych.

     Forma natury
     1) Pierwszą z nich jest dążenie do nadania bezkształtnemu żywiołowi formy. Formy, w której woda występuje w naturze, w stanie ciekłym lub stałym: jako bryła lodu, śnieżna kula, zbiornik o wyraźnie wyznaczonych granicach (jezioro), czy występująca jako efemeryczny twór natury powstały na skutek podmuchu wiatru (fala morska). W ten sposób temat wody podjęli niemal wszyscy czołowi fińscy projektanci w dwudziestym wieku. Fakt, iż woda zainspirowała artystów północnej Europy, a w szczególności Finlandii, nie powinien dziwić, albowiem to państwo, na którego obszarze znajduje się 60 tysięcy jezior, czyli 10 procent powierzchni kraju zajmuje woda, z kolei kolejne 70 procent - obszar leśny. Te warunki geograficzne podkreślane są przez badaczy sztuki Północy, gdyż to one decydują o bliskości i o wzajemnym wpływie środowiska naturalnego i sfery kultury. To wiąże się jednocześnie z kolejnym zjawiskiem, z trwałością dawnych, tradycyjnych czy pogańskich form w sztuce, ale również w obyczajowości Skandynawów. Jak pisze Pekka Suhonen:

We współzależności pomiędzy środowiskiem naturalnym a kulturą ważne jest to, co zostało przechowane z dawnej tradycji fińskiej i co jest niezależne w nowej sztuce (Fields, Moore,1977: 25, tł. M.M).

     Jednym z twórców, który czerpał z symboliki dawnej tradycji fińskiej, był Tapio Wirkkala (1915 - 1985), projektant szkła, który szczególnie zafascynowany był Laponią i sztuką ludową pochodzącą z tego obszaru. Pod wpływem tej fascynacji stworzył kolekcję szkła Ultima Thule, odwołując się do wergilskiego pojęcia krańca świata na odległej Północy. Ten projekt stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych serii autorskich, pierwotnie stworzony dla kompanii lotniczej, jest do dzisiaj obecny na fińskich stołach. Wirkkala do końca swojego życia kreował dla kompanii Iittala, która do dziś jest "projektową wizytówką" Finlandii. To właśnie Iitala w 1951 roku wprowadziła na rynek projekt zainspirowany żywiołem wody, a mianowicie "Jäävuori" ("Iceberg"), wazon o nieregularnych kształtach, przypominających formę lodowca. Jest także autorem projektu "lodowej butelki" opakowania wódki Finlandia (1966 jääpullo-isflaska).

Ryc. 1.

Tappio Wirkkala,
"Jäävuori" (1959-1961)
Fot. Rauno Träskelin

Ryc. 2.

Tappio Wirkkala
"Vodka of Finlandia" (1970)
Fot. Wirkkala arkisto.

     Projekty ze szkła, które zainspirowane były wodą tworzyła także Aino Aalto (1894-1949) żona Alvara Aalto, narodowego projektanta i architekta Finlandii . Aino Marsio, jak brzmiało jej panieńskie imię, ukończyła architekturę w roku 1920, w czasie, kiedy "studia architektoniczne zawierały także naukę projektowania mebli oraz wystroju wnętrz. W tym czasie w Finlandii nie funkcjonowały osobne studia tych dwóch dziedzin. Najbardziej skomplikowane projekty wystroju wnętrz zlecano wówczas architektom" (Kinunen, 2004: 110, tł. M.M.). Dlatego też Aino, wcześniej jako asystentka Alvara Aalto w jego firmie projektanckiej, a od 1941 również dla innych firm (na przykład Artek), tworzyła zarówno projekty restauracji, lamp, krzeseł itd. Seria "Bölgeblick" (Wave View, 1932) została przygotowana przez nią dla kompanii Karhula. Pierwotny projekt obejmował jedynie dzbanek, tumbler, misę, paterę, cukiernicę i mały dzbanek do śmietany. "Dzieło prawdopodobnie zawdzięcza swoją nazwę pierścieniom podobnym do fal, wyciśniętym na zewnętrznej powierzchni szkła" (Tukkanen, 2002:136, tł. M. M.). Od 1988 kolekcja jest produkowana przez fińską markę Iittalę i nosi nazwę Aino Aalto dla uczczenia nazwiska artystki. Jednak, co ważne, słowo "aalto" znaczy dokladnie "morska fala"...

Ryc. 3

Aino Aalto
"Bölgeblick"(1932)
Fot. Martti Kapanen, Alvar aalto-museo

     Jednak i w dorobku męża Aino, Alvara Aalto, można odnaleźć inspirację żywiołem wody. Do jego najbardziej rozpoznawalnego pomysłu należą wazy Savoy o różnorodnych wielkościach, formach i kolorach, po raz pierwszy zaprezentowane wystawie światowej w Paryżu w roku 1937.
     "Oryginalnie zatytułowane »Eskimoerindens skinbuxa« (bryczesy Eskimoski), wazy »Savoy« powstały pod wpływem inspiracji kształtem brzegu jezior w Finlandii. [...] zwłaszcza rytmicznie asymetryczna forma wazy »Savoy « uchwyciła abstrakcyjną istotę natury i tym samym dała początek amorficznym kształtom, tak charakterystycznym dla powojennego designu skandynawskiego" (Fiell, 2002: 82-86, tł. M.M.). Pragnę dodać tylko, że sam projekt powstał w roku 1936, był zwycięzcą w konkursie zorganizowanym przez kompanię Karhula-Iittala, natomiast osobna kolekcja została zamówiona jako osobny projekt przez helsińską restaurację Savoy, skąd pochodzi nazwa projektu.

Ryc. 4

Alvar Aalto
"Dish"(1936)
Fot. Maija Holma, Alvar Aalto-museo

     Abstrakcyjne cechy
     2) Wymienione nazwisko to jedynie początek długiej listy wszystkich dzieł powstałych w Finlandii, których twórcy za główny temat obrali wodę w jej ciekłej bądź stałej postaci. Oprócz dzieł Tapio Wirkkala i małżeństwa Ainio, z pewnością do tej grupy projektów można zaliczyć m.in. misę "Lumikuru" ("Snow Canyon" 1985) autorstwa Finki Kerttu Nurminen czy karafkę "Drop of Water" (2000) w kształcie i kolorze kropli wody szwedzkiej projektantki Ingegerd Raman. Kolejną grupę stanowią dzieła, które nie odnoszą się do konkretnego kształtu bądź funkcji wody jako części krajobrazu, ale do jej właściwości, potraktowanych jako abstrakcyjne przypadłości substancji, używając arystotelesowskich kategorii. Mam na myśli przede wszystkim te eksponaty, które tytułem bądź strukturą utrzymane są w estetyce żywiołów, ale ich związek z wodą pozostaje na bardziej symbolicznym poziomie. Wody nie traktuje się już jako pewnej całości zamkniętej w konkretnej formie lodowca czy jeziora, ale jako nośnik określonych cech, jak na przykład przezroczystość, miękkość, płynność, czystość, zdolność odbijania obrazu naturalnego czy kolory morskie. Chodzi mi o potraktowanie wody jako zbioru odrębnych kategorii, które chcieli wcielać w swoich dziełach projektanci skandynawscy, na przykład duński projektant szkła Per Lütken (1916-1998). O artyście czytamy:

[...] Lütken dał początek nowemu kierunkowi estetycznemu dwóm kompaniom (Jacob Bang i Holmegaard - przyp. aut. M.M.) poprzez wprowadzenie miękkich kolorów i swobodnych, płynnych form do swojej twórczości (Fiell, 2002: 430, tł. M.M.)

     Czyż szkło, któremu nadano "płynną" formę i "miękką" barwę, nie ma za celu jak najdoskonalszego imitowania właśnie żywiołu wody?

     Podam dwa przykłady dzieł, które moim zdaniem spełniają takie funkcje. Pierwsze z nich to "King of the Seas", naczynie autorstwa Larsa Hellstena wykonane w 1998 roku na zamówienie wspomnianej wcześniej firmy Orrefors. Na błękitnej, morskiego koloru podstawie umieszczona jest patera z grubego, białego szkła, na której zarysowane są nieregularne linie. Ten projekt uobecnia dążenie do spojrzenia na wodę jak na ideę, jak na platoński najwyższy stopień bytu, do którego możemy jedynie asymptotycznie zbliżać się poprzez wspinanie się na kolejne szczeble poznania. Poprzez rozpoznawanie wizualnych cech: koloru, struktury, nieregularności, płynności mamy mieć wrażenie wody, ale jedynie wrażenie, dane nam za pomocą kontaktu z dziełem sztuki, czyli z odbiciem odbicia idei. Przezroczysty błękit szkła jest jedynie imitacją przezroczystości wody.
     Drugim przykładem może być projekt jubilerski, wykonany przez Fina Björna Weckströma (1935-), wisior nazwany "Pisaramuoto" (1971). Angielska tłumaczenie brzmi "Big Drop", jednak nie jest to dokładne przełożenie z fińskiego, które powinno brzmieć "forma kropli". Ten projekt różni się od poprzedniego przykładu tym, iż nie ma na celu "zgromadzenie" kategorii określających wodę, aby ją ujarzmić, niczym "król wód morskich", jak sugerowała nazwa projektu Hellstena. Weckström kładzie nacisk raczej na grę pomiędzy tym, co uznajemy za cechę wody (czyli nieuchwytność materii, światłoprzepuszczalność i tak dalej), a próbą nadania tym nieokreślonym przymiotom formy użytkowej okraszonej dodatkowymi walorami zdobniczymi. Woda staje się więc jedynie punktem wyjścia dla kunsztu artysty, który szuka nowych dróg dla dosłownego wtopienia w nią swego konceptu rzeźbiarskiego, gdyż dla Weckströma jubilerstwo to "rzeźba z ludzkim tłem", ale też, jak chcą krytycy, to "skończony krajobraz" uchwycony w swej miniaturowej postaci[3]. "Pisaramuoto" nie było jedynym projektem połączenia akrylu ze srebrem wykonaniu Weckströma, także inne produkty, na przykład wisior "Kilimandjaro" czy pierścień o znaczącym tytule "Petrified lake" ("skamieniałe jezioro")[4].

Ryc. 5

Björn Weckström
"Pisaramuoto" (Eng. Big Drop 1971)
Fot. Lapponia Jewelry Oy

     Podobnie jak w przypadku pierwszej grupy projektów, dwa wymienione wyżej dzieła, nie są jedynymi w całym dorobku skandynawskich twórców. Współcześnie, na wodę jako formę abstrakcyjną chętnie spoglądają młodzi fotograficy, odchodząc tym samym od tradycyjnego sposobu uwieczniania na kliszy północnej natury. Ten nowy kierunek w sztuce, już tym razem nie tylko w designie, reprezentuje na przykład Fin Timo Marttila, niespełna trzydziestoletni artysta fotografujący różne zbiorniki wodne, jak jeziora, rzeki, ale też przydrożne rowy czy kałuże. Jak twierdzi Marttila : "Chciałbym, aby ludzie dostrzegli, że wspaniałe zjawiska naturalne są wszędzie, również w przestrzeni betonowej. Nie musimy jechać do parku narodowego, aby zobaczyć naturę"[5] (Marttila, 2005: 25, tł. M. M.).


Bibliografia:
1), Kinnunen U. (2004). Aino Aalto. Vammala.
2) Tukkanen P. (2002). Alvar Aalto. Designer. Vammala.
3) Sinisalo J. (2005). The Dedalus Book of Finnish Fantasy. Cambridge.
4) Fields J., Moore D.(1977). Finland creates. Jyväskylä.
5) Aav M., Stritzler-Levine N. (1998) Finnish Modern Design: Utopian Ideals and Everyday Realities, 1930-1997. London.
6) Gaynor E.(1984). Finland. Living design. New York.
7) Fiell Ch., Fiell P. (2002). Scandinavian design. Köln.
8) Sipilä J. (1990). Design in Finland 1990. Helsinki.
9) Stenros A. (1999). Visioita. Moderni suomalainen muotin. Keuru.
10) Aav M., Viljanen E. (2000). Tappio Wirkkala. Ajattelevät kädet. Helsinki.

Artykuły:
1) Marttila T. (2005). Veden Taju. "Suomen Kuvalehti", 19, (25-28).
2) V. Paterson. http://www.modernsilver.com/weckstrom.html, 12-12-2006.


[1] Fiell Ch., Fiell P., 2002: 8.
[2] Aav, Stritzler-Levine, 1998: 30-34.
[3] Fiell, 2002: 648.
[4] Paterson, 2006: http://www.modernsilver.com/weckstrom.html.
[5] T. Marttila, Veden Taju, "Suomen Kuvalehti" 2005 nr 19.

do góry









































strona 153








































strona 154








































strona 155








































strona 156








































strona 157








































strona 158








































strona 159








































strona 160








































strona 161

główna anthropos? teksty autorzy rada recenzentów archiwum   english version